რა ღირს ადამიანი? და რა ხდება მაშინ, როდესაც მსოფლიოში ყველაზე მდიდარი ბავშვი სათამაშოდ ცოცხალ ადამიანს აირჩევს?
ბავშვობის ერთ-ერთი ყველაზე ნოსტალგიური ფილმი, ფრანგული კინოს კლასიკა - „სათამაშო“ , ერთი შეხედვით უბრალო, აბსურდულ კომედიად შეიძლება მოგეჩვენოთ. მაგრამ ამ ისტორიის უკან, როგორც ამბობენ, სრულიად რეალური შემთხვევა დგას.
1960-იანი წლების მიწურულს, პარიზის ერთ-ერთ ცენტრალურ სავაჭრო სახლთან, ფრანგი სცენარისტი ფრანსუა ვებერი უცნაურ სცენას შეესწრო. მან დაინახა მდიდარი მშობლები და ძიძა, რომლებსაც პატარა ბიჭი სავაჭრო ცენტრიდან გაჰყავდათ. ბავშვი ტიროდა. მაღაზიისკენ თითს იშვერდა და დაჟინებით მოითხოვდა, მისთვის იქვე მომუშავე გამყიდველი ეყიდათ. უბრალოდ ადამიანი, როგორც კიდევ ერთი სათამაშო.
ამბობენ, ვებერი ამ სცენით იმდენად შეძრწუნებული დარჩა, რომ სახლში დაბრუნებისთანავე პატარა მოთხრობა დაწერა. მოთხრობა, რომელიც წლების განმავლობაში უჯრაში იდო. სანამ ერთ დღეს ფრანგული კინოს ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ და უცნაურ ფილმად არ გადაიქცა.
ასე დაიბადა „სათამაშო“. ფილმი, რომელმაც მილიონობით მაყურებელს ჯერ სიცილი მოჰგვარა... შემდეგ კი სრულიად მოულოდნელად დააფიქრა. ფილმი, რომელიც სცენარისტისთვის სარეჟისორო დებიუტი გახდა და პიერ რიშარის კარიერაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი შექმნა.
დღეს მოგიყვებით ისტორიას ფილმის შესახებ, რომელიც თითქმის ნახევარი საუკუნეა არ ბერდება:
· როგორ გადაწყვიტა წარმატებულმა სცენარისტმა პირველად, თავად დამდგარიყო კამერის უკან.
· რატომ იყო პიერ რიშარი ამ როლისთვის ერთადერთი შესაძლო არჩევანი.
· ვინ იყო პატარა ბიჭი, რომელმაც მილიარდერის შვილი ითამაშა და შემდეგ პრაქტიკულად გაქრა კინოდან.
· და რატომ გახდა ერთი შეხედვით მსუბუქი ფრანგული კომედია ფილმი, რომელსაც დღეს სულ სხვანაირად ვუყურებთ, ვიდრე ბავშვობაში.
***
არსებობს ფილმები, რომელთა ყურებისას ბავშვობა გახსენდება. არსებობს ფილმები, რომლებზეც უბრალოდ იცინი, და არსებობს ფილმები, რომლებსაც პირველად ბავშვობაში უყურებ, გეცინება გმირის სასაცილო მოძრაობებზე, მის დაბნეულ სახეზე, მის უსასრულო წარუმატებლობებზე... და მხოლოდ წლების შემდეგ ხვდები, რომ სინამდვილეში ძალიან სევდიან ისტორიას უყურებდი.
„სათამაშო“ სწორედ ასეთი ფილმია.
„სათამაშომდე“ ფრანსუა ვებერი საფრანგეთის ერთ-ერთი ყველაზე მოთხოვნადი და წარმატებული სცენარისტი იყო. მას უკვე ეკუთვნოდა ისეთი ცნობილი ფილმების სცენარები, როგორებიცაა: „მაღალი ქერა მამაკაცი შავ ფეხსაცმელში“, „მომაბეზრებელი“ და „ნახვამდის, პოლიცია“.
ვებერმა ზუსტად იცოდა, როგორ შეექმნა პერსონაჟი, როგორ დაეწერა დიალოგი, როგორ აეწყო კომედიური სიტუაცია, მაგრამ ფილმის გადაღების გამოცდილება არასოდეს ჰქონია.
„სათამაშო“ ვებერის სარეჟისორო დებიუტი გახდა. ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც გადაწყვიტა, თავისი დაწერილი ისტორია თავადვე გადაეტანა ეკრანზე. სცენარისტი, რომელიც აქამდე მხოლოდ ქაღალდზე ქმნიდა სამყაროს, უცებ გადასაღებ მოედანზე აღმოჩნდა.
ცხადია, ამ ნაბიჯს უზარმაზარი შიში ახლდა - შიში იმისა, რომ ქაღალდზე გაცოცხლებული სამყარო გადასაღებ მოედანზე უსულო, უსიცოცხლო კადრებად არ ქცეულიყო.
1976 წელს, ფილმის გადაღებების დროს ჩაწერილ ინტერვიუში, ფრანსუა ვებერი ძალიან გულწრფელად ყვებოდა, თუ რამდენად შეცვალა მისმა პირველმა სარეჟისორო გამოცდილებამ მისივე წარმოდგენა კინოზე. მანამდე რეჟისორების საქმეს სათანადოდ ვერ აფასებდა. ფიქრობდა, რომ თუ კარგი სცენარი უკვე დაწერილია, მთავარი საქმეც თითქმის გაკეთებულია.
თითქოს რეჟისორს მხოლოდ ისღა რჩება, მსახიობები მოიყვანოს და ყველაფერი კამერაზე დააფიქსიროს. მაგრამ „სათამაშოს“ გადაღებისას მიხვდა, რამდენად ცდებოდა. მან გააცნობიერა, რომ სცენარისტი ქმნის ჩონჩხს, ხოლო რეჟისორი - სულს.
ნამდვილ კინოს სჭირდება არა უბრალოდ კარგად დაწერილი ტექსტი. მას სჭირდება განსაკუთრებული გემოვნება, შინაგანი რიტმი, ინტუიცია და უნარი, ფურცელზე დაწერილი ცივი სიტყვა ცოცხალ ადამიანურ ემოციად აქციო.
„სათამაშო“ ფრანსუა ვებერისთვის სწორედ ასეთი გამოცდა იყო. მაგრამ მას ერთი მნიშვნელოვანი უპირატესობა ჰქონდა - თავიდანვე იცოდა, ვის უნდა ეთამაშა მთავარი როლი.
***
1976 წლისთვის პიერ რიშარი უკვე ვარსკვლავი იყო. მაყურებელი მას კარგად იცნობდა: მაღალი, ქერა, დაბნეული ადამიანი, რომელსაც ყველაზე ჩვეულებრივ ოთახშიც კი აუცილებლად რაღაც დაემართებოდა. პიერ რიშარის პერსონაჟები ყოველთვის თითქოს არასწორ დროს, არასწორ ადგილას ჩნდებოდნენ. ვიღაცას ეჯახებოდნენ, გამუდმებით ეხვეოდნენ აბსურდულ სიტუაციებში და თითქმის ყოველთვის ხუმრობის მთავარი ობიექტები ხდებოდნენ.
იმ პერიოდში პროდიუსერებს ეშინოდათ კიდეც რიშარის ასეთ სოციალურ დრამაში გადაღება, რადგან ფიქრობდნენ, რომ მაყურებელი მას სერიოზულად ვერ აღიქვამდა. მაგრამ რიშარმა თავადაც იბრძოლა ამ როლისთვის. მას სურდა დაემტკიცებინა, რომ უბრალოდ „კომედიის ჯამბაზი“ კი არა, სიღრმისეული დრამატული მსახიობიც იყო. ფრანსუა ვებერსაც „სათამაშოსთვის“ მხოლოდ სასაცილო მსახიობი არ სჭირდებოდა. მას სჭირდებოდა ადამიანი, რომელზეც მაყურებელი ერთდროულად გაიცინებდა... და შეეცოდებოდა კიდეც.
***
ფრანსუა პერენი უბრალოდ მორიგი კომიკური პერსონაჟი არ არის, ის უმუშევარი ჟურნალისტია. ადამიანი, რომელიც ორი წლის განმავლობაში სამსახურს ეძებს. ბოლოს პოულობს... და თითქმის მაშინვე აღმოჩნდება ყველაზე აბსურდულ მდგომარეობაში.
მას მილიარდერის შვილი ირჩევს, როგორც სათამაშოს, და უცებ აღმოჩნდება, რომ უარის თქმა არც ისე მარტივია. რადგან როდესაც შენი უფროსი ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ადამიანია ქვეყანაში, სიტყვა „არა“ ზოგჯერ ძალიან ძვირი ჯდება.
ფრანსუა ვებერმა პიერ რიშარში რაღაც ისეთი დაინახა, რასაც ყველა კომიკოსში ვერ იპოვი - სევდა. პიერ რიშარს შეეძლო მაყურებელი გაეცინებინა ისე, რომ იმავდროულად მის პერსონაჟზე გული გტკენოდა. და სწორედ ეს გახდა „სათამაშოს“ ერთ-ერთი მთავარი საიდუმლო. ყოველი მისი უხერხული მოძრაობის უკან ჩვეულებრივი ადამიანი დგას. ადამიანი, რომელსაც სამსახური სჭირდება. რომელსაც ფული სჭირდება. რომელსაც ზოგჯერ საკუთარი ღირსების დათმობაც კი უწევს.
პიერ რიშარის პოვნა მარტივი იყო. ნამდვილი პრობლემა მეორე მთავარი გმირი აღმოჩნდა - პატარა ერიკ რამბალ-კოშე.
ფილმის მთელი სიუჟეტი სწორედ ბავშვზე დგას. მაყურებელს უნდა დაეჯერებინა, რომ ამ პატარა ბიჭს ნამდვილად შეეძლო სათამაშოების მაღაზიაში შესულიყო და ადამიანი აერჩია. მაგრამ ამავე დროს უნდა დაენახა, რომ ის უბრალოდ განებივრებული და ცუდი ბავშვი არ იყო. მის უკან რაღაც უფრო მნიშვნელოვანი იმალებოდა - მარტოობის განცდა. მამის შიში, ყურადღების ნაკლებობა - ამის თამაში ბავშვისთვის ძალიან რთული დავალებაა.
ფაბრის გრეკო გადაღებაზე სრულიად შემთხვევით მოხვდა - ის გადამღები ჯგუფის ერთ-ერთი წევრის შვილი იყო. თავიდან 10 წლის ფაბრისს ძალიან ეშინოდა პიერ რიშარის, რადგან ის უკვე უზარმაზარი ვარსკვლავი იყო. ვებერმა რიშარს სთხოვა, ბავშვთან იუმორით და მეგობრულად ეთამაშა. რიშარმაც კადრს მიღმა ოინების კეთება დაიწყო და შედეგად, ის ბუნებრივი ქიმია და ნდობა, რაც ეკრანზე ჩანს ერიკსა და ფრანსუა პერენს შორის, გადასაღებ მოედანზე დაბადებული რეალური მეგობრობა გახდა.
„სათამაშო“ ფაბრისისთვის პირველი და პრაქტიკულად ერთადერთი მნიშვნელოვანი კინოროლი აღმოჩნდა. ფილმის წარმატების შემდეგ ბავშვზე ისეთი უზარმაზარი მედიაწნეხი და გულშემატკივრების დევნა წამოვიდა, რომ შეშინებულმა მშობლებმა გადაწყვიტეს, ის კინოინდუსტრიას სამუდამოდ განერიდებინათ. დღეს ფაბრისი სრულიად ჩვეულებრივი ცხოვრებით ცხოვრობს პარიზის გარეუბანში, როგორც ვებ-დიზაინერი, კინოზე იშვიათად საუბრობს. ის მაყურებლის მეხსიერებაში სამუდამოდ დარჩა იმ პატარა ბიჭად, რომელსაც თითქოს ყველაფერი გააჩნდა, მაგრამ სინამდვილეში არაფერი ჰქონდა.
***
ფილმში ერიკის მამას მიშელ ბუკე თამაშობს. თუ პიერ რიშარი ფილმის სიცილია, მიშელ ბუკე მისი სიჩუმეა. ბუკეს პერსონაჟი თითქმის არასოდეს ყვირის. მას არ სჭირდება ყვირილი, რადგან ყველა ისედაც უსმენს.
რამბალ-კოშე მილიარდერია. აქვს გაზეთები, ფაბრიკები, კომპანიები, თანამშრომლები, და, როგორც ჩანს, შეუძლია ნებისმიერი ადამიანის ცხოვრების შეცვლა ერთი სიტყვით. ამბობენ, რომ ამ პერსონაჟის შექმნისას ვებერი შთააგონა იმ დროის ცნობილმა ფრანგმა მილიარდერმა და ავიამაგნატმა, მარსელ დასომ, რომელიც ზუსტად ასეთი ცივი, ავტორიტარული სტილით მართავდა თავის იმპერიას.
მიშელ ბუკე იმ დროს უკვე უზარმაზარი ავტორიტეტი იყო ფრანგულ თეატრსა და კინოში - დრამატული თეატრის დიდი ოსტატი. სწორედ ამ ორი სრულიად განსხვავებული ენერგიის შეხვედრამ შექმნა ფილმის განსაკუთრებული ატმოსფერო.
ფილმში არის ერთი სცენა, რომელიც განსაკუთრებით კარგად აჩვენებს, ვინ არის სინამდვილეში რამბალ-კოშე. ის თანამშრომელს სრულიად დამამცირებელ დავალებას აძლევს, და თანამშრომელიც ასრულებს.
რატომ? - იმიტომ, რომ უფროსია. იმიტომ, რომ შეუძლია გაათავისუფლოს. იმიტომ, რომ მისი ყველას ეშინია.
ვებერი არ გვაჩვენებს მილიარდერს, რომელიც ქუჩაში დადის და ადამიანებს ჩაგრავს. ის გვაჩვენებს ადამიანს, რომლის ძალაუფლებაც იმდენად დიდია, რომ სხვები თავად თანხმდებიან საკუთარ დამცირებაზე.
***
რა თქმა უნდა, „სათამაშოს“ ატმოსფეროზე საუბარი შეუძლებელია ვლადიმერ კოსმას გარეშე. კოსმა იმ პერიოდში ფრანგული კინოს ერთ-ერთი ყველაზე მოთხოვნადი კომპოზიტორი იყო. მისი მუსიკა მოგვიანებით უამრავ ფილმში გახდა ისეთივე ცნობილი, როგორც თავად ფილმები.
„სათამაშოსთვის“ მან შექმნა მელოდია, რომელიც საოცრად ზუსტად გადმოსცემს ფილმის ბუნებას. ერთი შეხედვით მსუბუქი, თითქოს ბავშვურ სამყაროში გვიწვევს, მაგრამ თუ ყურადღებით მოუსმენ, მასში სევდაც არის. „სათამაშო“ თავიდან ბოლომდე ორ სამყაროს შორის მოძრაობს - ბავშვების და უფროსების. ვლადიმერ კოსმას მუსიკა ამ ორ სამყაროს ერთმანეთთან აერთიანებს.
***
1976 წლის 8 დეკემბერს „სათამაშო“ საფრანგეთის კინოთეატრებში გამოვიდა. ფილმმა მაყურებლის დიდი ინტერესი გამოიწვია - ის მილიონზე მეტმა ადამიანმა ნახა.
1977 წელს „სათამაშო“ ნომინირებული იყო „სეზარის“ პრემიაზე სამ კატეგორიაში: საუკეთესო სცენარისა და დიალოგებისთვის (ფრანსუა ვებერი), საუკეთესო ოპერატორული ნამუშევრისთვის და საუკეთესო დეკორაციებისთვის.
ფილმს მთავარი ჯილდო არ მოუგია, მაგრამ ძალიან მალე გაირკვა, რომ ფილმის წარმატება მხოლოდ ჯილდოების რაოდენობით არ გაიზომებოდა. ის ნელ-ნელა იქცა ფრანგული კინოს კლასიკად. მას აჩვენებდნენ ტელევიზიით, უყურებდნენ ბავშვები. შემდეგ იგივე ბავშვები იზრდებოდნენ, ფილმს თავიდან უყურებდნენ და ხვდებოდნენ, რომ სულ სხვანაირი ფილმი ყოფილა...
***
2013 წელს „სათამაშოს“ განსაკუთრებული დოკუმენტური მასალაც მიეძღვნა. ფილმის მონაწილეები წლების შემდეგ კვლავ შეიკრიბნენ და გადაღებები გაიხსენეს - ადამიანები, რომლებმაც 1976 წელს ერთი ფილმი გადაიღეს და მაშინ ალბათ ვერც წარმოიდგენდნენ, რომ ამ ისტორიაზე ათწლეულების შემდეგაც ილაპარაკებდნენ.
დღეს „სათამაშოს“ გამოსვლიდან თითქმის ნახევარი საუკუნეა გასული. პიერ რიშარი უკვე მთელი ეპოქის სიმბოლოა. მიშელ ბუკე ფრანგული თეატრისა და კინოს ლეგენდად დარჩა. ფრანსუა ვებერი მსოფლიო კინოს ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ კომედიოგრაფად იქცა.
და პატარა ფაბრის გრეკო... ის მაყურებლის მეხსიერებაში მაინც ყოველთვის პატარა ერიკად შემორჩა. ბიჭად, რომელიც უზარმაზარ სათამაშოების მაღაზიაში შევიდა და ყველაზე უცნაური სათამაშო აირჩია - ადამიანი.
და ალბათ, სწორედ ამაშია „სათამაშოს“ უდიდესი ფენომენი...
ეს არის ფილმი, რომელიც გვახსენებს, რომ სამყაროში, სადაც თითქმის ყველაფერს თავისი ფასი აქვს , არსებობს რაღაცები, რისი ყიდვაც არცერთ მილიარდერს არ შეუძლია.
ფულით ვერ იყიდი გულწრფელობას. ვერ იყიდი ბავშვის ღიმილს, და რაც მთავარია - ვერ იყიდი ადამიანის ღირსებას.
„სათამაშო“ გვასწავლის, რომ ზოგჯერ ყველაზე უიღბლო, დაბნეული და ღარიბი ადამიანი შეიძლება აღმოჩნდეს ერთადერთი, ვინც ნამდვილად თავისუფალია.